Καινοτόμα ερευνητικά έργα του Πανεπιστημίου Πατρών αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη, την υπολογιστική όραση, την απτική ανάδραση και τον ήχο, δημιουργώντας νέες δυνατότητες πρόσβασης στην εκπαίδευση, τον πολιτισμό και την καθημερινή ζωη.
Μπορεί ένα μουσείο να επικοινωνεί στη Νοηματική Γλώσσα με τους κωφούς και βαρήκοους επισκέπτες του; Μπορεί ένα «γιλέκο αφής» να βοηθήσει ένα άτομο με οπτική αναπηρία να αντιλαμβάνεται τα εμπόδια στον χώρο; Και πώς μπορούν οι αστρονομικές ή γεωλογικές εικόνες να μετατραπούν σε ήχο;
Απαντήσεις σε αυτά και σε άλλα ερωτήματα έδωσε η συνεδρία «Υποστηρικτική Τεχνολογία και Ισότιμη Πρόσβαση», η οποία πραγματοποιήθηκε στις 13 Μαΐου 2026, στο πλαίσιο του 2ου Φεστιβάλ Ισότιμης Πρόσβασης του Πανεπιστημίου Πατρών. Κατά τη διάρκειά της παρουσιάστηκαν ερευνητικά έργα του Πανεπιστημίου που αναπτύσσουν καινοτόμες τεχνολογικές λύσεις για την υποστήριξη ατόμων με αναπηρία.
Η υποστηρικτική τεχνολογία περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα λύσεων, από απλά βοηθήματα χαμηλής τεχνολογίας έως σύνθετα ψηφιακά συστήματα. Κοινός στόχος των έργων που παρουσιάστηκαν είναι η ενίσχυση της ισότιμης πρόσβασης, της συμπερίληψης και της αυτονομίας των ατόμων με αναπηρία στην εκπαίδευση, τον πολιτισμό και την καθημερινή ζωή.

Μια διαφορετική μουσειακή εμπειρία στη Νοηματική Γλώσσα

Ο Βασίλης Πίκουλης, συνεργαζόμενος ερευνητής στο Τμήμα Μηχανικών Ηλεκτρονικών Υπολογιστών και Πληροφορικής (ΤΜΗΥΠ), παρουσίασε, εκ μέρους της διατμηματικής ομάδας των Δημήτρη Κοσμόπουλου, Καθηγητή του ΤΜΗΥΠ, Βενέτας Λαμπροπούλου και Κλήμη Άντζακα, Καθηγητών του Τμήματος Επιστημών της Εκπαίδευσης και Κοινωνικής Εργασίας (ΤΕπΕΚΕ), τα αποτελέσματα του έργου SignGuide.
Το SignGuide επιχειρεί να αντιμετωπίσει τον αποκλεισμό των κωφών και βαρήκοων επισκεπτών από κλασικές μουσειακές υπηρεσίες, όπως οι ηχητικοί οδηγοί. Πρόκειται για ένα σύστημα το οποίο αξιοποιεί την υπολογιστική όραση και την επαυξημένη πραγματικότητα για την αυτόματη αναγνώριση των εκθεμάτων. Παράλληλα, αναλύει τις χειρομορφές και τις στάσεις του χρήστη μέσω μηχανικής μάθησης, επιτρέποντάς του να θέτει ερωτήσεις στη Νοηματική Γλώσσα. Οι απαντήσεις αποδίδονται επίσης στη Νοηματική Γλώσσα, μέσω προμαγνητοσκοπημένων βίντεο ή ενός τρισδιάστατου ψηφιακού ξεναγού.
Η πιλοτική εφαρμογή του συστήματος στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης έδειξε ότι η δυνατότητα αμφίδρομης επικοινωνίας στη Νοηματική Γλώσσα μπορεί να αναβαθμίσει σημαντικά τη μουσειακή εμπειρία των κωφών και βαρήκοων επισκεπτών.

Εκμάθηση της Νοηματικής με εξατομικευμένη ανατροφοδότηση

Στην εκμάθηση της Νοηματικής Γλώσσας επικεντρώνεται το έργο Vista-SL, το οποίο παρουσίασε ο Καθηγητής Δημήτρης Κοσμόπουλος από το ΤΜΗΥΠ, μαζί με τους συνεργάτες του Κωνσταντίνο Μπλέκο από το ΤΜΗΥΠ, Βενέτα Λαμπροπούλου και Κλήμη Άντζακα από το ΤΕπΕΚΕ.
Στο πλαίσιο του έργου αναπτύχθηκε μια χαμηλού κόστους και γλωσσικά επεκτάσιμη πλατφόρμα αυτοκαθοδηγούμενης εκμάθησης της Νοηματικής Γλώσσας. Χρησιμοποιώντας μια απλή κάμερα και αλγορίθμους υπολογιστικής όρασης, το σύστημα αναλύει τις κινήσεις του εκπαιδευόμενου σε πραγματικό χρόνο.
Αντί να περιορίζεται σε μια απλή αξιολόγηση «σωστό/λάθος», η πλατφόρμα παρέχει λεπτομερή και επεξηγηματική ανατροφοδότηση. Με τη βοήθεια χρωματικής και σκελετικής οπτικοποίησης, επισημαίνει συγκεκριμένες αποκλίσεις στο σχήμα του χεριού, στην τροχιά της κίνησης, στη θέση του καρπού και στον προσανατολισμό. Σε πιλοτική δοκιμή με 43 συμμετέχοντες, το σύστημα κατέγραψε ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά αποδοχής: 95,3% για τη διεπαφή και έως 95% για τη χρησιμότητα της ανατροφοδότησης.

Η ψηφιακή προσβασιμότητα πέρα από τον αυτοματοποιημένο έλεγχο

Η Μαρία Ανδρικοπούλου και ο Καθηγητής Νικόλαος Αβούρης, από το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Τεχνολογίας Υπολογιστών (ΤΗΜΤΥ), παρουσίασαν έρευνα σχετικά με την ψηφιακή προσβασιμότητα για φοιτητές με οπτικές, κινητικές ή γνωστικές αναπηρίες.
Για τον σκοπό αυτό αναπτύχθηκε ένα υβριδικό μοντέλο αξιολόγησης, το οποίο συνδυάζει αυτοματοποιημένους ελέγχους μέσω εξειδικευμένων εργαλείων με χειροκίνητες δοκιμές, βασισμένες σε πραγματικά σενάρια χρήσης υποστηρικτικών τεχνολογιών.
Το μοντέλο εφαρμόστηκε σε 26 δικτυακούς τόπους —κεντρικές ιστοσελίδες και ιστοσελίδες βιβλιοθηκών— 13 ελληνικών πανεπιστημίων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι κανένας από τους δικτυακούς τόπους που εξετάστηκαν δεν συμμορφωνόταν πλήρως με το διεθνές πρότυπο WCAG 2.2. Παράλληλα, η έρευνα ανέδειξε ότι τα αυτοματοποιημένα εργαλεία αδυνατούν να εντοπίσουν ορισμένα κρίσιμα διαδραστικά εμπόδια που συναντούν οι χρήστες στην πράξη.
Το εύρημα αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη η αξιολόγηση της προσβασιμότητας να μην περιορίζεται στην τεχνική συμμόρφωση, αλλά να περιλαμβάνει δοκιμές πραγματικής χρήσης με υποστηρικτικές τεχνολογίες.

«Βλέποντας» τον χώρο μέσω της αφής

Ο Καθηγητής Κωνσταντίνος Μουστάκας από το ΤΗΜΤΥ παρουσίασε μια σύνοψη των τεχνολογιών απτικής αλληλεπίδρασης, οι οποίες στοχεύουν στην ενίσχυση της αυτονομίας και της ασφάλειας των ατόμων με οπτική αναπηρία κατά την καθημερινή τους μετακίνηση.
Κεντρικό εργαλείο αποτελεί ένα «γιλέκο αφής», το οποίο συνδέεται με κάμερα και μετατρέπει τις οπτικές πληροφορίες του περιβάλλοντος σε δονήσεις, δηλαδή σε απτική ανάδραση. Με αυτόν τον τρόπο, ο χρήστης μπορεί να «αισθάνεται» τα εμπόδια και τη διαμόρφωση του χώρου σε πραγματικό χρόνο.
Οι δοκιμές έδειξαν ότι η συγκεκριμένη μέθοδος μπορεί να βελτιώσει σημαντικά τον προσανατολισμό και την αυτοπεποίθηση των χρηστών, διευκολύνοντας την ασφαλέστερη και πιο αυτόνομη μετακίνησή τους.

Από την εικόνα στον ήχο

Μια διαφορετική προσέγγιση στην προσβασιμότητα της επιστημονικής γνώσης παρουσίασε ο Ανδρέας Παπαλάμπρου, συνεργαζόμενος ερευνητής του ΤΗΜΤΥ, εκ μέρους και του συνεργάτη του Γιάννη Γιαλελή, μέλους ΕΔΙΠ στο ΤΗΜΤΥ.
Μέσα από τα ευρωπαϊκά προγράμματα Erasmus+ A4BD και G4ViD εξετάστηκε πώς οι πληροφορίες που περιέχονται σε αστρονομικές και γεωλογικές εικόνες —πεδία στα οποία παραδοσιακά κυριαρχεί η όραση— μπορούν να αποδοθούν σε άτομα με οπτική αναπηρία μέσω του ήχου.
Η διαδικασία της ηχοποίησης ή «sonification» μετατρέπει δεδομένα και οπτικές πληροφορίες σε ηχητικά μοτίβα. Με αυτόν τον τρόπο, οι χρήστες μπορούν να αντιληφθούν σύνθετες χωρικές και επιστημονικές έννοιες, αποκομίζοντας ταυτόχρονα μια ιδιαίτερη αισθητική εμπειρία.

Από την τεχνική συμμόρφωση στη βιωματική συμπερίληψη

Οι ερευνητικές δράσεις που παρουσιάστηκαν καταδεικνύουν ότι η σύγχρονη τεχνολογία από την τεχνητή νοημοσύνη και την υπολογιστική όραση έως την απτική ανάδραση και τον ήχο— μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη γεφύρωση του χάσματος προσβασιμότητας.
Η διασφάλιση της πρόσβασης σε υποστηρικτικές τεχνολογίες αποτελεί ανθρώπινο δικαίωμα, καθώς ενισχύει την αυτονομία και την ενεργό συμμετοχή του ατόμου στις καθημερινές δραστηριότητες και συμβάλλει στην άρση των εμποδίων που εντοπίζονται στο φυσικό, δομημένο, ψηφιακό και κοινωνικό περιβάλλον.
Είτε πρόκειται για τον πολιτισμό, την τριτοβάθμια εκπαίδευση και την εκμάθηση γλωσσών είτε για την καθημερινή μετακίνηση, η μετάβαση από την απλή τεχνική συμμόρφωση στην ουσιαστική και βιωματική συμπερίληψη αποτελεί σημαντική προϋπόθεση για μια ισότιμη κοινωνία. Μέσα από τα έργα τους, οι ερευνητικές ομάδες του Πανεπιστημίου Πατρών αναδεικνύουν όχι μόνο την υψηλή επιστημονική τους κατάρτιση, αλλά και την ευαισθησία τους απέναντι στις ανάγκες και τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία.

Μηλιτσοπούλου Χρυσάνθη, Μηχανικός Η/Υ και Πληροφορικής
Ευγενία Ορφανού, Βιβλιοθηκονόμος
Μονάδα Ισότιμης Πρόσβασης Πανεπιστημίου Πατρών

Η συνεδρία «Υποστηρικτική Τεχνολογία και Ισότιμη Πρόσβαση» διοργανώθηκε από τη Μονάδα Ισότιμης Πρόσβασης της Διεύθυνσης Φοιτητικής Μέριμνας, στο πλαίσιο της Πράξης «Υποστήριξη παρεμβάσεων ισότιμης πρόσβασης ΑμεΑ και άλλες ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο Πανεπιστήμιο Πατρών», με Φ.Κ. 83072 και MIS 6006858. Η Πράξη συγχρηματοδοτείται από ευρωπαϊκούς πόρους —Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο— και εθνικούς πόρους, μέσω του Ε.Π. «Δυτική Ελλάδα 2021–2027», με Επιστημονική Υπεύθυνη την Αντιπρύτανι Φοιτητικής Μέριμνας και Πολιτισμού, κα Ελένη Αλμπάνη.